Als je al zo lang in de industrie rondloopt als ik, leer je patronen herkennen. Soms zijn dat patronen in level-design of de progressiecurve van een RPG, maar vaker zijn het patronen in hoe we als samenleving naar technologie kijken. In de jaren ’00 was onze grootste angst dat robots de wereld zouden overnemen, zoals in Terminator. In de jaren ’10 verschoof dat naar de angst voor het internet zelf. Nu, in de jaren ’20, zijn we voorbij de angst en zitten we midden in de acceptatie van massasurveillance.
Ik herinner me nog levendig de interne security-training bij een vorig werkgever, ergens rond 2014. De presentator probeerde phishing uit te leggen aan de hand van een plotwending uit Mass Effect. Het was destijds lachwekkend. Vandaag de dag? Vandaag de dag voelt het alsof diezelfde trainingen geschreven zijn door de schrijvers van de games die ik destijds als pure fictie bestempelde.
Laten we eens kijken naar de jaartallen die onze realiteit hebben gevormd:
- 2000: De release van de originele Deus Ex.
- 2012: De opkomst van grootschalige algoritmes in sociale media.
- 2013: De onthullingen van Edward Snowden.
- 2016: De doorbraak van gerichte desinformatie op grote schaal.
- 2020: De wereldwijde pandemie die de acceptatie van digitale monitoring versnelde.
Deus Ex: De blauwdruk van onze paranoia
Als we het hebben over Deus Ex surveillance, kunnen we niet om het werk van Warren Spector en Harvey Smith heen. In het jaar 2000 presenteerden zij een visie op de wereld die destijds aanvoelde als een koortsdroom van complotdenkers. Nano-augmentaties, wereldwijde datanetwerken en de macht van schimmige organisaties achter de schermen.
Destijds dachten we: “Leuk, een cyber-thriller”. Nu kijken we naar de integratie van biometrische data in onze dagelijkse apparaten en realiseren we ons dat de Deus Ex-wereld niet zozeer een voorspelling was, maar een handleiding. De game begreep iets cruciaals: surveillance gaat niet alleen over camera’s. Het gaat over het bezit van informatie over de burger voordat de burger die zelf heeft verwerkt.
Wat de klassieke dystopie ons leerde over ‘camera toezicht in games’
Laten we eerlijk zijn: het woord ‘dystopie’ is een beetje een marketing-buzzword geworden. Elke game met een grijze filter en een overheid die op een logo lijkt, krijgt dat stempel opgeplakt. Dat irriteert me mateloos. Echte dystopische narratieven in games gaan niet over de *camera* zelf, maar over de *data* die de camera genereert.
Kijk naar Watch Dogs. De marketingcampagne was destijds… laten we zeggen, nogal ambitieus. De focus lag op het hacken van het ctOS (Central Operating System). Wat de game echter geniaal deed, was de representatie van massasurveillance in videogames verheffen van een gameplay-mechanic naar een maatschappelijke kritiek. Het liet zien hoe jouw digitale voetafdruk — je bankgegevens, je medische geschiedenis, je zoekopdrachten — constant rondzwerft in een publieke database.
Pandemie, algoritmes en de veranderde blik
Misschien ben ik nu te stellig als ik zeg dat we onze privacy vrijwillig hebben opgegeven, maar kijk naar de jaren 2020-2022. Tijdens de pandemie zagen we een enorme versnelling in digitale monitoring. Het was noodzakelijk, zeggen sommigen. Een opmaat naar een permanent toezichtsysteem, zeggen anderen. Games als Papers, Please boden hier een beangstigende spiegel: de mens als radertje in een systeem dat vraagt om ‘papieren’, een metafoor voor onze moderne digitale paspoorten en gezondheidsapps.
Het is niet zomaar ‘toeval’ dat de technieken voor informatiecontrole in games steeds vaker lijken op wat we in het echte leven zien. Neem de algoritmes van sociale media. In de game-industrie noemen we dit engagement loops. Je geeft de speler wat ze willen, zodat ze blijven kijken. In het echte leven noemen we het een echokamer. Het effect is hetzelfde: je ziet alleen wat het systeem wil dat je ziet.
De grens tussen ‘gaming’ en ‘toezicht’
Is het nog wel een game als je constant wordt gemonitord? Moderne titels maken er een sport van. Je ziet een beweging waarbij games niet langer passieve media zijn, maar actieve verzamelpunten van data. Als ik een game speel, vraag ik me nu vaak af: wat wordt er op dit moment over mij opgeslagen? Mijn speelstijl? Mijn reactietijd? Mijn politieke voorkeur, afgeleid uit de keuzes die ik maak in een dialoogboom?
Hieronder volgt een overzicht van hoe we van ‘spelen’ naar ‘data-mining’ zijn gegaan:
Waarom we moeten stoppen met het ‘toeval’-argument
Ik heb collega-journalisten horen zeggen dat de gelijkenis tussen surveillance-games en onze huidige maatschappij “toeval” is. Dat vind ik een luie conclusie. Het is geen toeval. Het is een gevolg. Game-ontwerpers observeren de wereld, distilleren de angsten die er leven en vergroten die uit. Zie bijvoorbeeld The Myth of the ‘Clean Slate’: Reality vs. Rhetoric at Manchester United voor een diepgaande analyse van hoe retoriek en werkelijkheid kunnen verschillen. Als de Deus Ex-serie vandaag de dag nog steeds actueel aanvoelt, komt dat niet omdat de schrijvers ziener waren, maar omdat de structuren waar ze over schreven – corporatocratie, informatie-asymmetrie – de hoekstenen van onze moderne wereld zijn geworden.
Ik moet hierbij wel een kanttekening plaatsen: mijn eigen werk in de industrie maakt me medeplichtig. Als cultuurredacteur analyseer ik deze systemen, maar ik speel ook de games die https://schiedam24.nl/artikel/de-games-die-de-toekomst-voorspelden ze faciliteren. Misschien is de echte dystopie dat we ons er zo bewust van zijn, en het toch laten gebeuren. Een vergelijkbare analyse van transparantie en kostenstructuren vind je in Capital.com: davvero nessuna commissione su deposito e prelievo? L’analisi dell’esperto.
Conclusie: De game die ons het meest verontrust
Als ik moet kiezen welke game massasurveillance het best voorspelde, dan is het toch Deus Ex. Niet vanwege de vliegende auto’s of de cybernetische armen — die hebben we nog niet in de vorm die ze in de game hebben — maar vanwege de onderliggende filosofie. De game stelde dat de grootste dreiging voor de mensheid niet de machine is, maar de mens die de machine gebruikt om de informatie van een ander te controleren.
We leven nu in een tijd waarin onze digitale schaduw groter is dan onszelf. De games van de komende tien jaar zullen waarschijnlijk niet meer gaan over ‘overleven in een dystopie’, maar over ‘het navigeren door een werkelijkheid die al lang door algoritmes is geconfigureerd’. De vraag is of we tegen die tijd nog het onderscheid kunnen maken tussen onze eigen wil en de input van de machine.
En voor wie nu zegt: “Het is maar een spelletje”, raad ik aan om nog eens naar de voorwaarden van je favoriete game te kijken. Soms is de grootste dystopie niet wat je op je scherm ziet, maar wat er op de achtergrond met je gegevens gebeurt terwijl je naar dat scherm staart.
